✍️ हेमन्त बहादुर शाह, कैलाली
मानव सभ्यताको आधार नै न्याय हो। न्याय बिना कुनै पनि समाज सभ्य, सुरक्षित र व्यवस्थित हुन सक्दैन। जब कुनै समाजमा अपराध हुन्छ र अपराधीले सजाय पाउँदैन भने त्यो समाजमा अन्याय, डर र असुरक्षा बढ्न थाल्छ। नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा भएका केही दर्दनाक घटनाहरूले हाम्रो न्याय प्रणाली, राज्यको जिम्मेवारी र सामाजिक चेतनाबारे गम्भीर प्रश्न उठाएका छन्। हालै कर्णाली प्रदेशको सुर्खेत जिल्लाकी किशोरी ईनिशा बि.क. बलात्कारपछि हत्या भएको घटनाले सम्पूर्ण देशलाई स्तब्ध बनाएको छ।
यसअघि कञ्चनपुरकी निर्मला पन्त लगायत थुप्रै चेलिबेटीहरू बलात्कारपछि हत्या भएका घटनाहरू सार्वजनिक भएका थिए। तर ती घटनाका पीडित परिवारहरूले आजसम्म पूर्ण न्याय पाउन सकेका छैनन्। यी घटनाहरूले राज्यको कानुनी व्यवस्था, सुरक्षा संयन्त्रको प्रभावकारिता र समाजको चेतनाको स्तरबारे गम्भीर प्रश्न खडा गरेका छन्। यदि अपराधीहरूलाई समयमै कानुनी कारबाही हुँदैन भने यसले अपराधलाई अझ प्रोत्साहन दिन्छ।
त्यसैले ईनिशा बि.क., निर्मला पन्त लगायतका पीडित चेलिबेटीहरूका लागि न्यायको माग केवल उनीहरूको परिवारको मात्र होइन, सम्पूर्ण समाजको साझा आवाज हो । न्याय समाजको आधार स्तम्भ हो। न्याय बिना मानव अधिकारको संरक्षण सम्भव हुँदैन। जब कुनै निर्दोष व्यक्तिमाथि अन्याय हुन्छ, त्यो केवल एउटा परिवारको समस्या मात्र हुँदैन, त्यो सम्पूर्ण समाजको समस्या बन्छ। ईनिशा बि.क. र निर्मला पन्त जस्ता घटनामा पीडित परिवारलाई न्याय दिलाउनु राज्यको पहिलो कर्तव्य हो।
अपराधीलाई कानुनी दायरामा ल्याई कडा भन्दा कडा सजाय दिनु अत्यन्त आवश्यक छ। यदि अपराधीलाई सजाय दिइएन भने समाजमा अपराध गर्ने व्यक्तिहरूको मनोबल बढ्छ। न्याय ढिलो हुनु भनेको अन्याय हुनु हो भन्ने भनाइ यस सन्दर्भमा अत्यन्त सान्दर्भिक देखिन्छ। घटनापछि वर्षौंसम्म न्याय नपाउनु पीडित परिवारका लागि अर्को पीडा हो। त्यसैले छिटो, निष्पक्ष र प्रभावकारी न्याय प्रक्रिया अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। सुरक्षा निकायको जिम्मेवारी सुरक्षा निकायको मुख्य दायित्व नागरिकको जीवन, स्वतन्त्रता र सम्मानको सुरक्षा गर्नु हो। जब कुनै अपराध हुन्छ, त्यसको अनुसन्धान निष्पक्ष र प्रभावकारी हुनुपर्छ।
ईनिशा बि.क. र निर्मला पन्त जस्ता घटनाहरूले देखाएको छ कि अनुसन्धान प्रक्रियामा कमजोरी हुँदा अपराधी पत्ता लगाउन कठिन हुन्छ। त्यसैले सुरक्षा निकायलाई अझ सक्षम, जिम्मेवार र पारदर्शी बनाउन आवश्यक छ। विद्यालय, गाउँ तथा शहर क्षेत्रमा सुरक्षा व्यवस्था बलियो बनाउनुपर्छ। आधुनिक प्रविधिको प्रयोग, सीसी क्यामेरा, समुदाय प्रहरी कार्यक्रम जस्ता उपायहरू अपनाउन सकिन्छ। साथै अपराध रोकथामका लागि जनचेतनामूलक कार्यक्रम पनि सञ्चालन गर्न आवश्यक छ। सरकारको भूमिका सरकार नागरिकको जीवन र अधिकारको संरक्षक हो। त्यसैले यस्ता जघन्य अपराधका घटनामा सरकार गम्भीर र जिम्मेवार बन्नुपर्छ।
निर्मला पन्तदेखि ईनिशा बि.क.सम्मका घटनाले देखाएको पीडा र अन्यायलाई सम्बोधन गर्न सरकारको सक्रिय भूमिका अत्यन्त आवश्यक छ। सरकार केवल घटनापछि प्रतिक्रिया दिने मात्र होइन, भविष्यमा यस्ता घटनाहरू दोहोरिन नदिन दीर्घकालीन नीति र योजना बनाउनुपर्छ। बलात्कार र हत्या जस्ता अपराधलाई रोक्न कानुनलाई अझ कडा बनाउनु आवश्यक छ। साथै पीडित परिवारलाई आर्थिक, सामाजिक र मानसिक सहयोग उपलब्ध गराउनु पनि सरकारको कर्तव्य हो ।
साथै न्यायिक प्रणालीलाई स्वतन्त्र, पारदर्शी र प्रभावकारी बनाउनेतर्फ सरकारको विशेष ध्यान आवश्यक छ। शिक्षा र चेतनाको आवश्यकता यस्ता अपराधहरूको मुख्य कारणमध्ये एउटा सामाजिक चेतनाको कमी पनि हो। जबसम्म समाजमा लैङ्गिक समानता, मानव अधिकार र नैतिक शिक्षाको विकास हुँदैन, तबसम्म यस्ता अपराधहरू पूर्ण रूपमा रोक्न कठिन हुन्छ। विद्यालय स्तरदेखि नै नैतिक शिक्षा, मानव अधिकार शिक्षा र लैङ्गिक समानतासम्बन्धी शिक्षा दिनु आवश्यक छ।
विद्यार्थीहरूलाई सम्मान, जिम्मेवारी र संवेदनशीलताको मूल्य सिकाउनु जरुरी हुन्छ। शिक्षाले मानिसलाई सही र गलत छुट्याउन सक्षम बनाउँछ। शिक्षित समाजमा अपराधको दर पनि कम हुने सम्भावना हुन्छ। त्यसैले शिक्षा केवल ज्ञान प्राप्त गर्ने माध्यम मात्र होइन, समाजलाई सभ्य र सुरक्षित बनाउने आधार पनि हो। नेतृत्व स्तरको भूमिका समाज परिवर्तनका लागि सक्षम नेतृत्व अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। राजनीतिक नेतृत्व, सामाजिक नेतृत्व र स्थानीय नेतृत्व सबैले यस्ता घटनाविरुद्ध स्पष्ट र कडा भूमिका लिनुपर्छ। नेतृत्वले न्यायको पक्षमा दृढ आवाज उठाउनुपर्छ। यदि नेतृत्व नै मौन बस्यो भने समाजमा गलत सन्देश जान्छ। स्थानीय सरकार, सामाजिक संघसंस्था र समुदायका अगुवाहरूले महिला तथा बालबालिकाको सुरक्षाका लागि कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ। यसले समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन मद्दत पुर्यालउँछ। समाजको जिम्मेवारी र चेतना समाजका सबै सदस्यहरूले यस्ता घटनाविरुद्ध एकजुट भएर आवाज उठाउनुपर्छ।
महिला र बालबालिकाको अधिकार सुरक्षित राख्ने वातावरण निर्माण गर्न समाजको ठूलो भूमिका हुन्छ। मौन बस्नु भनेको अपराधलाई मौन समर्थन गर्नु जस्तै हो। त्यसैले प्रत्येक नागरिकले अन्यायविरुद्ध बोल्नुपर्छ। सामाजिक सञ्जाल, नागरिक आन्दोलन र जनचेतना कार्यक्रममार्फत पनि यस्ता अपराधविरुद्ध आवाज उठाउन सकिन्छ। जब समाज जागरुक हुन्छ, तब अपराधीहरूलाई अपराध गर्न डर लाग्छ। अन्तः ईनिशा बि.क. र निर्मला पन्त लगायतका चेलिबेटीमाथि भएका जघन्य अपराधहरू केवल व्यक्तिगत घटनाहरू मात्र होइनन्, यी सम्पूर्ण समाजको पीडा र घाउ हुन्। यी घटनाले हाम्रो न्याय प्रणाली, सुरक्षा व्यवस्था र सामाजिक चेतनाको स्तरबारे गम्भीर प्रश्न खडा गरेका छन्। अब समय आएको छ कि सरकार, सुरक्षा निकाय, समाज र प्रत्येक नागरिकले यस्ता घटनाविरुद्ध गम्भीर भएर लाग्नुपर्छ।
अपराधीलाई कडा सजाय दिँदै भविष्यमा यस्ता घटनाहरू नदोहोरिने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ। न्याय, शिक्षा, चेतना र जिम्मेवार नेतृत्वको माध्यमबाट मात्र सुरक्षित र सभ्य समाज निर्माण सम्भव छ। जब प्रत्येक चेलिबेटी सुरक्षित हुन्छन्, तब मात्र समाज साँचो अर्थमा विकसित र सभ्य बन्न सक्छ। ईनिशा बि.क. र निर्मला पन्त जस्ता पीडितहरूको न्यायका लागि उठेको आवाज केवल न्यायको माग मात्र होइन, यो मानवता र सभ्यताको रक्षा गर्ने आवाज पनि हो ।
